Mincken Kuijl (ook: Müncken kuel; en momenteel Sportpark De Wageningse Berg):

(blauw = huidige namen; rood = vroegere namen)

Inleiding:

De Mincken Kuyl was in de 16e en 17e eeuw een hegge in het uiterste zuidwesten van het Moftbos. We komen ook de volgende varianten van de naam tegen: Múncken Cúijl, Múncken Kúel, Mijnckencuyl.

Deze ‘Kuyl’ komt voor op kaarten van Witteroos (1570, 0012-K254) en Van Geelkercken /Passavant (1649, 0012-K256), als perceelsnaam en tevens als aanduiding van de grenskuil / grenspol, op de zuidwesthoek van die hegge. Witteroos heeft ook een detailkaart van dit perceel getekend (1568, 0012-K255). Op een andere kaart van Geelkercken (16??, ?? – K??) wordt de Kuyl ook aangegeven.

https://www.geldersarchief.nl/bronnen/foto-s-en-films?mizk_alle=mincken%20kuyl

De Mincken Kuyl was 11 morgen, 1 hont, 6 roe groot (dat is ongeveer 9.6 ha), en dat is iets meer dan de oppervlakte van het Sportpark De Wageningse Berg, dat volgens mij geheel binnen de vroegere Mincken Kuyl lag. Hoewel een gegraven kuil evengoed als een opgeworpen heuveltje (pol) als markering voor grenspunten gebruikt werd, had in dit geval ook het terrein plaatselijk een holle ligging. Op de maquette die Jan Bieleman van de stuwwal heeft gemaakt en die te zien is in de Casteelse Poort – het Wagenings Historisch Museum – zie je op de plaats van hotel De Wageningse Berg en het sportpark duidelijk een uitholling van zo’n 5-10 m diep in de bergrand, met een geschatte oppervlakte van (inderdaad) ongeveer 10 ha (ca. 350 m x 250 m). In 2018 heeft Jan Hendrik Nijland een 3D-print van de stuwwal gemaakt, gebaseerd op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Op deze 3D-print is echter hoegenaamd niets terug te vinden van deze duidelijke depressie in het terrein. Nijland (2018, persoonlijke mededeling) heeft deze plaats ook nog meer gedetailleerd bestudeerd en krijgt de indruk dat het nu ter plaatse aanwezige plateau iets lager ligt dan de geaccidenteerde omgeving, en dat het waarschijnlijk is dat met behulp van de hogere randen de kuil is weg-geëgaliseerd bij de aanleg van de sportvelden. De vraag is of dit ook in documenten terug te vinden is. en eerder door historisch geografen is beschreven. We komen er niets van tegen in de literatuur, of op Internet. Wel is er een Raap-rapport (Schuurman, 19??) waarin er sprake is van kennelijk ingrijpende grondwerkzaamheden in deze omgeving.

Minckenkuil – Nu (3)

Naam:

De naam Mincken Kuyl duidt mogelijk op de naam van een 16e eeuwse eigenaar – Minck of Mincke is een Friese naam (Bouwer, e-mail 2014). Het is ook mogelijk dat de naam verwijst naar “Muncken” = monniken.

Begrenzing:

Noorden: De hegge Die Mincken Kuyl werd aan de noordkant begrensd door de heer heijndericx Daijken. Deze ‘dijk’ is nu op topografische kaarten en stadsplattegronden uit de jaren 1950 terug te vinden als een soort rondweg ten noordoosten van het sportcomplex De Wageninse Berg.

De hegge aan de noordzijde heette Die dieff hegge.

Westen: De Mincken Kuijl werd aan de westkant begrensd door gebied van Dirck Van Armelen en Van der Horst (dit is nu het Belmonte Arboretum). Deze westgrens valt ongeveer samen met de westelijke toegang tot het sportpark (de watertoren bij de rotonde) en de oostelijke oprijlaan naar hotel De Wageningse Berg. Deze westgrens ligt in het verlengde van (één van) de vroegere wildgraven naar het noorden (deze grensweg bestaat verder naar het noorden nog en draagt ook nu nog de naam Wildgraaf.

Zuiden: Aan de zuidkant van de Mincken Kuyl liep Den Heeren Wech Van Wageninghen nae Aernhem (op de detailkaart van Witteroos heeft die weg bijna dezelfde naam: Den RijWech Van Waegeningen Tot Aernhem. Deze weg is nu mogelijk een van de oost-west lopende zandpaden door Belmonte, waarschijnlijk niet die langs het Koetshuis, bij de knik in de Generaal Foulkesweg, doch de meest zuidelijke parallel van dit pad, dat in de zuidwesthoek bij de Holleweg uitkwam. Deze laatste hypothese wordt gesteund door nametingen met de liniaal op de Witterooskaart, waarbij het tracé vanaf de Holleweg naar de Mincken Kuyl gaande steeds dichter bij de Cruysweg blijft dan je op grond van het verloop van de weg Onderlangs zou verwachten (toegegeven dat deze metingen op een uithoek van de Witterooskaart niet erg veel kunnen bewijzen. Dat zou betekenen dat deze zuidelijke weg (Wageningen – Arnhem) vanaf de Holleweg scheef over de helling naar boven de berg op moet hebben gelopen. Of, andere hypothese: die weg heeft al vanaf de splitsing Rijndijk x Veerdam bovenover de bergrand gelopen (het Bergpad) en heeft de Holleweg gekruist, via een brug. De vraag werpt zich ook op vanaf welke tijd de Holleweg heeft bestaan. Daar moet tekstuele informatie over bestaan.

Naar het oosten toe heette deze weg op de kaart van Van Geelkercken (0124-AKV242) waarschijnlijk Oûden weg, en deze Oûden Weg liep net langs de noorkant van hotel De Wageningse Berg, in de buurt van de Oranjelaan, en kwam iets ten oosten van de grafheuvels uit op de wegh naer Uijttrecht (ook Hoogen uijttrechtsen wegh; nu Provincialeweg N225).

Oosten: De grens aan de oostzijde vormt grotendeels één geheel met die aan de Noordzijde. Het is de heer heijndericx Daijken. In de zuidoosthoek heeft de ‘Kuil’ een stompe binnenhoek. De hegge aan de Oostkant was de Overdijkse hegge. De binnenhoek is gemarkeerd door kruisjes, duidelijk de grens met het Renkumse gebied.

Nadere beschrijving van de omgeving:

De inham met stompe binnenhoek aan de zuidoosthoek van de Mincken Kuijl (Witteroos, 0012-K254 en 0012-K255) valt vrijwel perfect samen met bospaden op niet al te oude en niet al te recente kaarten, alsmede op kadastrale kaarten uit die periode. Deze inham is grondgebied dat in 1570 behoorde tot Renkum (het Convent Van Reijncom) en later bezit werd van Raesveld (“Den heer Raet velts Clyfft, eertijts tot C(l)ooster tot Rinckom”). Het is merkwaardig dat je van deze zuid- en oostgrenzen van de hegge op de allernieuwste kaarten en in het veld nauwelijks iets terugvindt. Er ligt daar echter nog wel een NNO – ZZW georiënteerde wal in het bos, welke mogelijk ooit een ook een scheiding met het Renkumse gebied was.

Op de oude kaarten is te zien dat in de uiterste zuidwesthoek van deze hegge een grenskuil lag (Mincken Kuyl in engere zin, als hoekpunt). Op kaart (0012-K254) van Witteroos lijkt dit hoekpunt aan de weg Onderlangs de berg te liggen (Den heeren Wech Van Wageninghen nae Aernhem). De ‘Kuyl’ is echter waarschijnlijk op een iets te zuidelijke plek afgebeeld. Het is ook mogelijk dat op de kaart van Witteroos niet de weg Onderlangs de berg is afgebeeld, maar dat het juist een weg bovenover betreft – en wel de Oûden Wegh op de kaart van V. Geelkerken. Deze meest zuidelijke grond behoorde niet tot het gebied De Moft, maar tot de gronden van het Renkumse klooster. Niet duidelijk is dan waarom deze weg Onderlangs de berg wel afgebeeld staat op de kaart van V. Geelkercken, en niet op die van Witteroos.

Ongeveer 500 m ten westen van deze grenshoek van de Mincken kuijl is op de kaart van Van Geelkercken (0012-K256) een Galg met een gebouwtje getekend. Bij het gebouwtje staat volgens Gerrit Richter onduidelijk het woord “schot” geschreven; dat betekent schaapskooi. Dat gebouwtje is volgens Freerk Wiersrum (e-mail febr. 2018) waarschijnlijk geen schaapskooi, maar een spieker (overdekte korenmijt). Hier is het waarschijnlijk dat wij de kaarten van Witteroos en van Geelkercken met elkaar verwisselen, en dat op Witteroos inderdaad een spieker getekend staat en op de Geerkerckenkaart een schaapsscho. De galg en de schaapskooi lagen vermoedelijk midden in het Arboretum. Aantekening van Freerk Wiersum bij de vermelding van de gebouwtjes bij de galg en bij de kerk onderstaand:

(…) betreft je verwijzing naar de aanduiding van de oude kerk Ter heyligen Cruys op de Westberg op de kaart van Witteroos uit 1570 net ten westen van de Holle weg. Je karakteriseert het gebouwtje ernaast als een schaapskooi, maar naar mijn mening lijkt het meer op een spieker (zie voor beschrijving van spiekers het artikel van Hens Dekker over Verdwenen spiekers en hooibergen in Oud-Rhenen 27(2), pag. 5 en volgende). Deze kerk en de galg staan ook aangegeven op de kaart van Van Deventer uit 1562 en Van Geelkercken uit 1648. Op de kaart van Van Deventer is ten oosten van de Holle Weg een galg getekend; deze galg is vervolgens op de kaart van Van Geelkercken ‘verplaatst’ naar een locatie bij de kerk. Net zoals de verschillende locaties van de Munnickenkuil op de kaarten van Witteroos en Van Geelkercken kan je uit deze wisselende locaties m.i. de conclusie trekken dat de topografische details op de kaarten niet altijd even nauwkeurig zijn”.

Raadsels:

Op de kaart van Witteroos (0012-K255) zijn ter plaatse (langs de hele zuidzijde) wel meer raadselachtige zaken (niet) te zien. Den heeren Wech Van Wageninghen nae Aernhem lijkt vanaf een bepaald onduidelijk punt, naar het oosten gaand, steeds verder van de Moft af te lopen (ongeveer langs de huidige Strang, door de uiterwaard). Want op deze kaart is de afstand tussen de Huchtlaan en deze (heel vaag getekende) weg bij de zuidoosthoek van De Moft ongeveer 380 m. En dat is vrijwel exact de huidige afstand tussen De Strang en de Huchtlaan. Wij moeten echter toch wel met aanzienlijke meet- en afbeeldingsfouten rekening houden bij deze oude kaarten (want een andere afstand — die tussen de Huchtlaan en de Koninginnelaan — klopt bij lange na niet met de huidige situatie). Ter verduidelijking: Het huidige Kronkelpad in ONO is op de kaart van Witteroos (1570) een rechte grens waarlangs, tot aan het Vrouwen pat in heel kleine lettertjes geschreven staat ”out graefken, dienende tot geschiet” (tekstlezing Gerrit Richter, e-mail, 2014). Gerrit Breman leest ‘gescheit’, waarschijnlijk ‘scheiding’ in plaats van ‘geschiet’. Dezelfde rechte grenslijnen langs de Huchtlaan komen ook voor op andere kaarten van Van Geelkercken (0124-AKV242, 0012-K257 en 0012-K256).

Tegen de theorie van de ligging, op Witteroos’ kaart, van Den heeren Wech Van Wageningen nae Aernhen langs de Strang pleit dat deze zelfde weg op de kaart van Gielis (0124-4920_1), een kaart uit 1550, dus 20 jaar eerder dan die van Witteroos, wel op de goede (huidige) plaats ligt. Op deze Gielis-kaart heet die weg Heerstrate. Een andere mogelijkheid is dat dit vage hypothetische ‘Strang-tracé’ op de kaart van Witteroos toch niet het verlengde is van de Heer Wech (Rij Wech) Van Wageninghen nae Aernhem, maar een aparte weg of dijk langs de Strang of langs de zomerdijk. Het verloop naar het oosten van Den heeren Wech Van Wageninghen nae Aernhem is in dat geval op Witteroos’ kaart helemaal niet weergegeven.

Verder op te merken is nog:

De heer heijndericx Daijken. lijkt een verlengde naar het westen te hebben. Dat suggereert aansluiting op de voorloper van de huidige Generaal Foulkesweg. Dat was toen de statiën-weg met kruisen.

De westgrens van de Mincken Kuyl is als lijn naar het zuiden doorgetrokken. Dat lijkt erop te duiden dat het terrein nog verder naar het zuiden doorliep. Den heeren Wech Van Wageninghen nae Aernhem is in dat geval dus niet de weg Onderlangs, maar een weg Bovenover.

In het verlengde van de korte ZO-grens met kruisjes is een dunne lijn in NNO richting getekend. Deze lijn kunnen wij voorlopig niet duiden.

Op de detailkaart van Witteroos is nog iets meer te zien van de ‘Kuyl’ zelf. Ongeveer op 2/3 van boven loopt (vaag getekend) in de hegge een weg van west naar oost. Deze weg heeft een verlengde ten westen van de hegge, en ligt ongeveer op de hoogte van het middelste zandpad door het Arboretum. Verder naar het oosten vervaagt deze weg door de hegge op de kaart. het is niet duidelijk of dit weggetje aansluiting had op overige wegen.

Conclusies en overblijvende vragen:

Al met al blijft de vraag bestaan of de Rij Wech (Heer Wech) Van Wageninghen nae Aernhem op de kaart van Witteroos (0012-K254) identiek is aan de weg Onderlangs de berg of aan de Oûden Weg (door het Arboretum) op kaart (0124-AKV242) van Van Geelkercken? Met andere woorden lag de zuidgrens van de Mincken Kuijl vlak tegen de uiterwaard aan, of 150 m noordelijker? Maar al deze onzekerheden nemen niet weg dat we over de west-, de noord-, en de oostgrens van de Mincken Kuyl vrij zeker zijn. De hegge Die Mincken Kuyl was de middeleeuwse voorloper van het Sportpark De Wageningse Berg.